Wat ik leerde van Vlinderhof over beplanting en biodiversiteit
Afgelopen periode bezocht ik Vlinderhof in Utrecht. Een plek waar ik al vaker over had gelezen en beelden van had gezien, maar die je toch anders ervaart wanneer je er daadwerkelijk doorheen loopt.
Als tuin- en landschapsontwerper let ik natuurlijk vooral op de beplanting. Welke soorten zijn toegepast? Hoe zijn ze gecombineerd? Hoe verhouden de planten zich tot elkaar? En misschien nog belangrijker: waarom werkt het geheel?
Juist dat laatste vind ik interessant aan Vlinderhof.
Het is niet zozeer één bijzondere plant die de tuin maakt. Het is de manier waarop de beplanting als geheel is opgebouwd.
En dat bracht me opnieuw bij een onderwerp dat ik belangrijk vind in mijn eigen ontwerpen: hoe kunnen we beplanting inzetten om niet alleen een mooie tuin te maken, maar ook een plek waar ruimte is voor biodiversiteit?
Niet iedere plant hoeft op te vallen
Wat mij tijdens mijn bezoek vooral opviel, was de rust in de beplanting.
Er staan ontzettend veel verschillende soorten, maar toch voelt het niet als een verzameling planten. Veel soorten zijn in groepen aangeplant en komen op meerdere plekken terug. Daardoor ontstaat samenhang.
Dat is iets waar ik bij het maken van een beplantingsplan ook veel aandacht aan besteed.
Je hoeft niet voor iedere vierkante meter een andere plant te bedenken. Soms werkt juist een grote groep van één soort veel sterker. Vervolgens kun je daar een andere soort doorheen laten lopen, bijvoorbeeld een gras of een plant met een andere bloeitijd of structuur.
Zo ontstaat een beplanting die samenhang heeft, maar toch verandert.
Een border hoeft niet het hele jaar in bloei te staan
We zijn gewend geraakt aan het idee dat een tuin vooral mooi is wanneer er veel bloemen zijn. Maar als je wat langer naar een beplanting kijkt, zie je dat er veel meer gebeurt.
In het voorjaar begint de tuin voorzichtig op gang te komen. In de zomer neemt de hoeveelheid bloemen toe. Daarna veranderen kleuren en structuren en verschijnen de zaadhoofden.
Ook wanneer planten uitgebloeid zijn, kunnen ze nog steeds onderdeel van het beeld zijn.
Dat vind ik persoonlijk een van de interessante aspecten van een natuurlijke beplanting.
Een uitgebloeide plant is niet per definitie een plant die je moet afknippen.
Sterker nog, juist die fase kan interessant zijn.
Voor het beeld, maar ook voor de natuur.
Wat betekent dat voor biodiversiteit?
Wanneer we het over biodiversiteit in een tuin hebben, gaat het vaak al snel over vlinders en bijen. Logisch, want bloemen zijn natuurlijk belangrijk voor veel insecten.
Maar er gebeurt veel meer.
Een plant kan nectar leveren. Een andere soort kan stuifmeel leveren. Weer een andere plant kan als waardplant dienen voor insecten. Zaden kunnen in de herfst en winter voedsel zijn voor vogels.
Ook de structuur van planten speelt een rol. Een dichte struik kan beschutting bieden. Een aantal stevige, afgestorven stengels kan overwinteringsmogelijkheden bieden voor insecten.
Daarmee wordt een beplantingsplan eigenlijk een soort puzzel.
Je kijkt niet alleen naar kleur en vorm, maar ook naar wat een plant op een bepaalde plek kan betekenen.
Flora en fauna beginnen bij de plant
Dat klinkt misschien logisch, maar wordt bij tuinontwerp soms vergeten.
Wanneer je meer dieren in een tuin wilt krijgen, begin je niet bij de dieren. Je begint bij de omstandigheden waarin zij kunnen leven.
Dat betekent zorgen voor voedsel, beschutting en verschillende leefplekken.
Een boom is daarbij veel meer dan een mooi element in de tuin. Hij geeft schaduw, kan nestgelegenheid bieden en vormt een leefomgeving voor allerlei organismen.
Hetzelfde geldt voor heesters en vaste planten.
Een biodiverse tuin bestaat daarom uit verschillende lagen. Bomen, struiken, klimplanten, vaste planten en bodembedekkers vullen elkaar aan.
Juist die gelaagdheid maakt een tuin interessanter.
Inheemse planten zijn belangrijk, maar het verhaal is groter
Bij biodiversiteit komt ook vaak de discussie over inheemse beplanting naar voren.
Daar is veel voor te zeggen. Inheemse planten hebben zich hier ontwikkeld en vormen voor veel insecten een belangrijke voedselbron. Sommige soorten zijn zelfs afhankelijk van specifieke planten.
Toch vind ik het te eenvoudig om een beplantingsplan alleen maar op te delen in ‘inheems goed’ en ‘uitheems slecht’.
Ook sierplanten kunnen een functie hebben. Ze kunnen bijvoorbeeld op een bepaald moment veel nectar leveren, een lange bloeiperiode hebben of goed passen bij de omstandigheden van een bepaalde tuin.
Voor mij begint het daarom bij de vraag:
Wat voegt deze plant toe aan het geheel?
Dat kan ecologisch zijn, maar ook ruimtelijk, esthetisch of functioneel.
Het mooiste is natuurlijk wanneer die functies samenkomen.
De juiste plant op de juiste plek
Een plant kan nog zo interessant zijn voor biodiversiteit, maar wanneer hij op de verkeerde plek staat, wordt het nooit een succes.
Een vochtminnende plant op een droge zandgrond zetten heeft weinig zin. Een schaduwplant in de volle zon evenmin.
Daarom begint een goed beplantingsplan voor mij niet met een plantenlijst.
Eerst wil ik weten hoe een plek in elkaar zit.
Hoe is de bodem? Hoeveel zon komt er? Waar blijft water staan? Waar is het juist droog? Hoeveel ruimte is beschikbaar? Welke bomen staan er al? Hoe wordt de tuin gebruikt?
Pas daarna komt de vraag welke planten daarbij passen.
Dat klinkt misschien vanzelfsprekend, maar juist daar valt in bestaande tuinen vaak veel winst te behalen.
Niet alles hoeft netjes
Een andere gedachte die ik tijdens een bezoek aan Vlinderhof altijd interessant vind, is het verschil tussen verzorgd en opgeruimd.
Een tuin kan goed onderhouden zijn zonder dat alles kortgeknipt en opgeruimd is.
Dat verschil is belangrijk.
Wanneer je alle uitgebloeide planten direct afknipt en al het organische materiaal uit een border verwijdert, haal je ook een deel van de natuurlijke kringloop weg.
Door bepaalde planten in de winter te laten staan, geef je de tuin een andere uitstraling én laat je ruimte voor insecten en vogels.
Dat betekent overigens niet dat een biodiverse tuin een verwilderde tuin moet zijn.
Juist niet.
Een goede natuurlijke tuin heeft structuur. Je bepaalt waar de lijnen liggen, waar mensen lopen en waar ruimte is voor beplanting. Binnen die structuur kun je vervolgens wat meer ruimte laten voor natuurlijke processen.
Dat vind ik een mooie combinatie: een ontworpen tuin waarin de natuur ook haar eigen gang mag gaan.
Biodiversiteit en klimaatadaptatie
Beplanting heeft daarnaast een belangrijke rol in het klimaatbestendig maken van tuinen.
Dat wordt steeds relevanter. Tijdens warme zomers merken we hoeveel verschil een groene tuin kan maken.
Een boom zorgt voor schaduw. Beplanting verdampt water en draagt bij aan verkoeling. Een onverharde bodem kan regenwater opnemen. Een groene tuin warmt bovendien minder snel op dan een volledig verharde tuin.
Daarmee kunnen keuzes die goed zijn voor biodiversiteit ook bijdragen aan klimaatadaptatie.
Een boom hoeft dus niet alleen gekozen te worden omdat hij mooi is.
Hij kan ook zorgen voor schaduw, verkoeling, biodiversiteit en een betere verblijfskwaliteit.
Dat soort combinaties maken een ontwerp voor mij interessant.
Vlinderhof als inspiratie, niet als voorbeeld om te kopiëren
Ik denk niet dat iedere particuliere tuin op Vlinderhof moet lijken.
Dat zou ook helemaal niet passen.
Iedere tuin heeft zijn eigen omstandigheden en gebruikers. De ene tuin ligt op zandgrond, de andere op klei. De ene tuin ligt vol in de zon, de andere heeft veel schaduw. En natuurlijk heeft iedere opdrachtgever zijn eigen wensen.
Wat je wel kunt meenemen uit Vlinderhof zijn de principes.
Kijk naar de beplanting als geheel.
Denk na over verschillende seizoenen.
Combineer soorten die elkaar versterken.
Zorg voor verschillende hoogtes en structuren.
En vergeet daarbij de functie voor flora en fauna niet.
Dat zijn principes die ook in een kleine stadstuin of een gemiddelde gezinstuin toepasbaar zijn.
Een tuin die ieder jaar verandert
Misschien is dat uiteindelijk wel wat mij het meest aanspreekt aan goede beplanting.
Een tuin is nooit helemaal af.
In het eerste jaar ziet een nieuwe border er anders uit dan na drie jaar. Planten groeien, vullen gaten op, sommige soorten blijken zich prettig te voelen en andere verdwijnen langzaam.
Ook de natuur verandert mee.
Er komen andere insecten, vogels ontdekken nieuwe voedselplekken en planten trekken zich ieder seizoen opnieuw terug om daarna weer te verschijnen.
Daarom ontwerp je bij een goed beplantingsplan niet alleen voor vandaag.
Je ontwerpt ook voor de ontwikkeling die daarna komt.
Van tuin naar leefomgeving
Mijn bezoek aan Vlinderhof bevestigde voor mij opnieuw dat beplanting veel meer is dan de laatste stap in een tuinontwerp.
Met de juiste beplanting kun je een tuin karakter geven, maar tegelijkertijd ook zorgen voor voedsel, beschutting, verkoeling, wateropvang en leefruimte.
Dat hoeft niet ingewikkeld te zijn.
Een extra boom. Een bredere border. Een gemengde haag. Minder verharding. Een paar sterke inheemse soorten. Planten die in verschillende periodes bloeien. En vooral: ruimte om een tuin te laten ontwikkelen.
Allemaal kleine keuzes die samen een groot verschil kunnen maken.
Voor mij is dat uiteindelijk de essentie van biodivers tuinontwerp:
een tuin maken die niet alleen mooi is om naar te kijken, maar die ook iets betekent voor de omgeving waarin hij ligt.
Een tuin waarin mensen kunnen genieten, maar waarin ook ruimte is voor vlinders, bijen, vogels, insecten, planten en bodemleven.
Een tuin die leeft.
Opmerkingen